Choroba majowa pszczół – dlaczego młode pszczoły giną wiosną? (Analiza niedoborów wody i pyłku)

---

Wiosenny rozwój pasieki to okres największej dynamiki w ulu, ale także czas największego ryzyka. Jednym z najbardziej zagadkowych zjawisk, które budzi niepokój pszczelarzy w maju, jest nagłe pojawienie się dużej ilości pełzających, rozdętych pszczół przed wylotkiem. Często mylnie brane za zatrucie środkami ochrony roślin, zjawisko to w rzeczywistości jest jednostką chorobową o podłożu pokarmowo-fizjologicznym – chorobą majową.

Jako małżeństwo ekspertów z firmy Centrum Pszczelarskiego Łukasiewicz, przygotowaliśmy szczegółową analizę tego problemu, opierając się na badaniach nad fizjologią trawienia pszczoły miodnej oraz literaturze weterynaryjnej.

Etiologia choroby majowej – nie infekcja, lecz fizjologia

Choroba majowa (łac. obstipatio alvi) nie jest wywoływana przez wirusy, bakterie czy grzyby. To klasyczna postać zaparcia jelita prostego, dotykająca niemal wyłącznie młode pszczoły robotnice w wieku od 3 do 13 dnia życia, pełniące funkcję karmicielek.

Rola pszczół karmicielek w mechanizmie choroby

Młode pszczoły w tym wieku intensywnie spożywają pyłek kwiatowy (pierzgę), aby ich gruczoły gardzielowe mogły produkować mleczko pszczele niezbędne do karmienia larw. Do prawidłowego trawienia tak dużej ilości białka (pyłku) organizm pszczoły potrzebuje ogromnych ilości wody.

Gdy w ulu brakuje wody, proces trawienia zostaje przerwany. Pyłek w jelicie prostym zagęszcza się, twardnieje i tworzy czop, którego pszczoła nie jest w stanie wydalić. Prowadzi to do autointoksykacji (samozatrucia) organizmu produktami przemiany materii.

Analiza czynników wyzwalających: Pogoda i Baza Pożytkowa

Dlaczego choroba ta występuje akurat w maju? Odpowiedź leży w splotach warunków atmosferycznych i gwałtownego przyrostu czerwiu.

"Zimni ogrodnicy" a gospodarka wodna ula

W maju często dochodzi do gwałtownych ochłodzeń. Gdy temperatura spada, pszczoły lotne (zbieraczki wody) nie mogą opuścić ula. W tym samym czasie wewnątrz gniazda znajduje się ogromna ilość "głodnego" czerwiu otwartego.

1. Karmicielki zjadają mnóstwo pyłku, by produkować pokarm dla larw.

2. Z powodu zimna zbieraczki nie dowożą wody.

3. Wilgotność w ulu spada, a karmicielki zaczynają cierpieć na tzw. "pragnienie fizjologiczne".

Problem pyłku o niskiej jakości

Literatura (m.in. prace prof. dr hab. Pawła Chorbińskiego) wskazuje, że do choroby majowej może przyczyniać się również spożywanie starego, sfermentowanego pyłku lub pyłku z roślin, które dają obnóża o niskiej strawności w warunkach suszy.

Objawy choroby majowej – jak odróżnić ją od zatruć?

Prawidłowa diagnoza jest kluczowa, ponieważ leczenie choroby majowej różni się radykalnie od procedur przy zatruciu pestycydami.

Cecha	Choroba majowa	Zatrucie chemiczne
Dotknięte osobniki	Tylko młode pszczoły (karmicielki)	Pszczoły lotne (zbieraczki)
Wygląd odwłoka	Silnie rozdęty, twardy	Często podkurczony lub normalny
Zachowanie	Próby lotu, spadanie na ziemię, "kręcenie się"	Drgawki, wysunięty język, gwałtowne padanie
Odchody	Gęste, twarde, o barwie zjedzonego pyłku	Często biegunka lub brak objawów jelitowych

Test diagnostyczny: Po naciśnięciu odwłoka chorej pszczoły, w przypadku choroby majowej, wydostaje się z niego sucha, zbita masa pyłkowa, która nie rozmazuje się tak łatwo jak zdrowy kał.

Procedury ratunkowe – jak pomóc rodzinie?

Jeśli zauważysz objawy choroby majowej, czas działa na Twoją niekorzyść. Należy natychmiast przywrócić dostęp do wody i cukrów prostych, które rozrzedzą treść jelitową.

1. Podanie rzadkiego syropu: Należy podać pszczołom ciepły, rzadki syrop cukrowy (w stosunku 1:1 lub nawet rzadszy). Syrop stymuluje pszczoły do pobierania wody i pomaga "przepłukać" układ pokarmowy.

2. Opryskiwanie ramek: W skrajnych przypadkach należy delikatnie opryskać pszczoły na ramkach ciepłą wodą z miodem. Pszczoły, czyszcząc się nawzajem, pobiorą niezbędną wilgoć.

3. Ocieplenie gniazda: Należy zredukować objętość gniazda i wzmocnić izolację (maty ocieplające), aby pszczoły nie musiały zużywać energii na ogrzewanie, co dodatkowo wysusza powietrze w ulu.

Profilaktyka – poidło pasieczne jako fundament

Choroba majowa to w 90% przypadków błąd w sztuce pszczelarskiej związany z brakiem dostępu do wody.

Poidło pasieczne – must-have każdej pasieki

Woda musi być dostępna dla pszczół od pierwszego oblotu. Jeśli w maju nadejdzie fala chłodu, poidło powinno znajdować się w miejscu osłoniętym od wiatru i nasłonecznionym. Pszczoła musi mieć możliwość pobrania wody w przerwie między podmuchami wiatru, nie wychładzając organizmu.

Higiena wody

Woda w poidle nie może być stagnująca. Zalecamy stosowanie poideł z bieżącą wodą lub regularną dezynfekcję. Warto również lekko osolić wodę (ok. 1-2g soli niejodowanej na 1 litr), co dostarcza niezbędnych mikroelementów i sprawia, że pszczoły chętniej ją pobierają.

Podsumowanie ekspertów

Choroba majowa jest bolesną lekcją dla pszczelarza, przypominającą o tym, że woda jest w ulu tak samo ważna jak pokarm. Odpowiednie przygotowanie poidła, monitoring zapasów pierzgi i dbałość o termikę gniazda pozwalają całkowicie wyeliminować ryzyko wystąpienia tej dolegliwości.

Szukasz profesjonalnych poideł lub mat ocieplających, które pomogą utrzymać odpowiedni mikroklimat w ulu? Sprawdź naszą ofertę w dziale Akcesoria do uli.

Literatura:

1. Chorbiński P., Choroby i szkodniki pszczół, Wydawnictwo Bee & Honey, 2018.

2. Ostrowska W., Gospodarka pasieczna, PWRiL, Warszawa.

3. Gliński Z., Kostro K., Choroby pszczół, Wydawnictwo Akademickie, Lublin.