Refraktometr pszczelarski – jak prawidłowo mierzyć wilgotność miodu? (Kalibracja i unikanie błędów pomiarowych)

---

Precyzyjne określenie zawartości wody w miodzie to nie tylko wymóg prawny, ale przede wszystkim fundament trwałości produktu. Zbyt duża wilgotność miodu może doprowadzić do rozwoju drożdży osmofilnych i fermentacji, co dyskwalifikuje miód z obrotu. Mierzenie zawartości wody w miodzie powinno być obowiązkowe dla każdego miodu pozyskiwanego przez pszczelarza. Podstawowym narzędziem w pracowni pszczelarskiej służącym do tej kontroli jest refraktometr optyczny. 

W tym artykule, jako ekspert firmy Centrum Pszczelarskiego Łukasiewicz, wyjaśnię, jak działa to urządzenie, dlaczego dobór odpowiedniego modelu ma znaczenie i jak unikać błędów, które mogą zafałszować wynik pomiaru.

Dlaczego zawartość wody w miodzie jest kluczowa?

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (oraz normą PN-88/A-77626), zawartość wody w większości miodów nektarowych nie powinna przekraczać 20% (wyjątkiem jest miód wrzosowy – do 23%).

Ryzyko fermentacji a ciśnienie osmotyczne

Miód jest roztworem przesyconym cukrów. Wysokie stężenie cukru stwarza wysokie ciśnienie osmotyczne, które hamuje rozwój drobnoustrojów. Jednak, gdy zawartość wody wzrasta powyżej 18-19%, ryzyko aktywacji drożdży znacznie rośnie. Literatura fachowa (m.in. publikacje prof. dr hab. Bogdana Kędzi) wskazuje, że miód o wilgotności 17% jest praktycznie całkowicie bezpieczny, podczas gdy ten o wilgotności 21% może sfermentować nawet w ciągu kilku tygodni w temperaturze pokojowej. Ryzyko fermentacji wzrasta szczególnie w przypadku kilku rodzajów miodu: rzepakowego, nawłociowego, nostrzykowego oraz póżnego wielokwiatowego. W przypadku miodu rzepakowego często spotykam się ze stwierdzeniem pszczelarza, że "przecież się krystalizuje to wszystko jest w porządku". Nie jest.

Budowa i przewaga refraktometrów z jedną skalą

Na rynku dostępnych jest wiele tanich refraktometrów, które posiadają trzy skale (Brix, Baume oraz wilgotność). Choć wydają się uniwersalne, w praktyce pszczelarskiej są często nieczytelne i mało precyzyjne.

Przewaga modelu z Centrum Pszczelarskiego Łukasiewicz

W naszej ofercie postawiliśmy na specjalistyczny refraktometr, który posiada tylko jedną, powiększoną skalę: % zawartości wody.

Dlaczego to ważne?

• Czytelność: Skala zajmuje całe pole widzenia, co pozwala na odczyt z dokładnością do 0,1%.

• Eliminacja błędów: Pszczelarz nie musi zastanawiać się, na którą skalę patrzy, co jest szczególnie istotne przy pracy w gorszym oświetleniu (do takich warunków polecamy nasz refraktometr z podświetleniem).

• Precyzja: Optyka urządzenia jest zoptymalizowana pod konkretny zakres współczynnika załamania światła charakterystyczny dla miodu.

Instrukcja pomiaru miodu krok po kroku

Pomiar refraktometrem opiera się na zjawisku refrakcji, czyli załamania światła przechodzącego przez cienką warstwę cieczy. Aby wynik był wiarygodny, należy przestrzegać ściśle określonej procedury.

1. Przygotowanie próbki: Miód musi być klarowny (bez zanieczyszczeń stałych) i dobrze wymieszany. Pobieraj próbkę z głębszych warstw odstojnika, a nie z samej góry, gdzie wilgotność może być wyższa ze względu na higroskopijność miodu.

2. Nakładanie miodu: Otwórz płytkę pryzmatu i za pomocą dołączonej pipety nałóż 2-3 krople miodu na pryzmat.

3. Dociskanie: Zamknij płytkę tak, aby miód rozlał się równomiernie na całej powierzchni pryzmatu, bez pęcherzyków powietrza.

4. Odczyt: Skieruj refraktometr w stronę źródła światła i spójrz w okular, regulując ostrość. Granica między polem niebieskim a białym wskaże procentową zawartość wody.

Kompensacja temperatury (ATC)

Nasze refraktometry są wyposażone w system ATC (Automatic Temperature Compensation). Jest to kluczowy mechanizm, ponieważ współczynnik załamania światła zmienia się wraz z temperaturą. System ten automatycznie koryguje wynik w zakresie od 10°C do 30°C, co pozwala na dokonywanie pomiarów bezpośrednio w pracowni bez konieczności używania tabel korekcyjnych.

Kalibracja refraktometru – fakty i mity

Wielu pszczelarzy obawia się procesu kalibracji. W Centrum Pszczelarskim Łukasiewicz dbamy o to, by sprzęt był gotowy do pracy od razu po wyjęciu z pudełka.

Czy muszę kalibrować nowy refraktometr?

Nie. Wszystkie refraktometry w naszej ofercie są fabrycznie skalibrowane i sprawdzone pod kątem dokładności. Możesz przystąpić do miodobrania natychmiast po zakupie. Rekomendujemy przeprowadzenie kontrolnego sprawdzenia dopiero po roku intensywnego użytkowania lub w przypadku upadku urządzenia.

Zestaw, którego nie ma konkurencja

W przeciwieństwie do tańszych ofert rynkowych, do każdego zakupionego u nas urządzenia dołączamy:

• Blok do kalibracji: Specjalny szklany wzorzec o znanym współczynniku załamania.

• Płyn do kalibracji: Profesjonalny olej kontaktowy niezbędny do prawidłowego przylegania bloku do pryzmatu.

• Instrukcja w języku polskim: Przejrzysty przewodnik, który krok po kroku wyjaśnia obsługę i konserwację.

Jeśli po roku zauważysz odchylenie, możesz dokupić u nas osobno blok do kalibracji oraz płyn do kalibracji, choć zazwyczaj dołączony zestaw wystarcza na wiele lat. Ważne, by płyn do kalibracji był szczelnie zamknięty w oryginalnym opakowaniu.

Najczęstsze błędy pomiarowe – jak ich unikać?

Nawet najlepszy sprzęt nie pomoże, jeśli popełnimy błędy proceduralne. Oto co najczęściej fałszuje wyniki:

1. Zanieczyszczony pryzmat: Nawet niewidoczna warstwa tłuszczu lub stara kropla miodu zmieni wynik. Po każdym pomiarze pryzmat należy przemyć miękką ściereczką i wodą destylowaną, a następnie wytrzeć do sucha.

2. Pęcherzyki powietrza: Jeśli w warstwie miodu pod płytką znajdzie się powietrze, granica cienia będzie rozmyta lub postrzępiona.

3. Pomiar miodu skrystalizowanego: Refraktometr mierzy miód płynny. Jeśli Twój miód zaczął już krystalizować, musisz go delikatnie rozpuścić (dekrystalizacja), ostudzić i dopiero wtedy dokonać pomiaru. Kryształki cukru rozpraszają światło, uniemożliwiając odczyt.

Refraktometr cyfrowy - recepta na błędy pszczelarza?

Kolejną propozycją jest badanie poziomu wody za pomocą refraktometru cyfrowego. To zaawansowane technologicznie urządzenie ma mnóstwo zalet:

• jest bardzo dokłane
• samoczynnie mierzy temperaturę zarówno otoczenia jak i próbki miodu
• czas pomiaru próbki to tylko 3 sekundy
• kalibracja odbywa się wodą destylowaną lub zwykłą "kranówką"
• niewielkie rozmiary

Do wielu słodkich słów wielu dokłada łyżkę dziegciu. To cena. Fakt, jest wyższa, ale rekompensuje to zaawanspowanie technologiczne oraz poręczność i gotowość do precyzyjnego działania. Według mojej oceny, urządzenie jest naprawdę warte swojej ceny. Można je użyć w pasiece, wyciągając ramki z ula, a także w pracowni pasiecznej, podczas wirowania miodu, mierząc poziom wody w miodzie wylatującym już z miodarki. 

Podsumowanie

Inwestycja w profesjonalny refraktometr to inwestycja w spokój pszczelarza i bezpieczeństwo konsumenta. To od poziomu wody w miodzie zależeć będzie również zadowolenie Klienta: nasz produkt będzie wysokiej jakości, nie będziemy narażeni na reklamacje ze strony Klientów. W przypadku refraktometrów optycznych wybierając model z jedną, czytelną skalą i pełnym zapleczem serwisowym (płyn, blok, instrukcja PL), zyskujesz pewność, że Twoje miodobranie zawsze skończy się sukcesem. Wybierając model cyfrowy, przenosisz swoją pasiekę w całkiem inny, nowoczesny wymiar. Zawsze z korzyścią dla znakomitej jakości produkowanego miodu.

Autor: mgr inż. Krzysztof Łukasiewicz
Centrum Pszczelarskie Łukasiewicz

Źródła i literatura:

1. Kędzia B., Hołderna-Kędzia E., Lecznicze właściwości miodu, 2012.

2. Rybak-Chmielewska H., Skład chemiczny i właściwości miodu pszczelego, Puławy.

3. Instrukcja obsługi refraktometrów optycznych serii R-Honey, Centrum Pszczelarskie Łukasiewicz.

Chcesz mieć pewność, że Twój miód jest idealny? Wybierz nasz refraktometr z zestawem kalibracyjnym i nie martw się o precyzję pomiaru.