Zwalczanie barciaka (motylicy) w magazynie ramek – kompleksowy poradnik ochrony suszu

---

Przechowywanie ramek z suszem poza sezonem to jedno z największych wyzwań logistycznych i sanitarnych w nowoczesnej pasiece. Susz pszczeli, będący swoistym „kapitałem” pszczelarza, jest nieustannie narażony na atak barciaka, zwanego potocznie motylicą woskową. Straty powodowane przez te szkodniki mogą być dotkliwe – od zniszczenia cennych plastrów, po konieczność utylizacji całych partii materiału biologicznego ze względu na zanieczyszczenie przędzą i odchodami larw. Jak mawia mój kolega Jacek Wojciechowski prowadzący w Austrii swą pasiekę Imkerei Wojciechowski "Pokaż mi swój magazyn ramek - zobaczymy jakim pszczelarzem jesteś".

Jako pszczelarz Centrum Pszczelarskiego Łukasiewicz, w niniejszym artykule, przedstawię wiedzę biologiczną z praktycznymi metodami ochrony magazynu, z uwzględnieniem najnowocześniejszych preparatów biologicznych i rozwiązań technicznych które pomogą ochronić jedną z największych wartości pszczelarza.

Biologia wroga: Dlaczego barciak niszczy plastry?

W pasiekach spotykamy głównie dwa gatunki motyli z rodziny omacnicowatych: barciaka większego (Galleria mellonella) oraz barciaka mniejszego (Achroia grisella). Choć potocznie mówi się, że „motylica je wosk”, w rzeczywistości sprawa jest bardziej złożona.

Co naprawdę jedzą larwy barciaka?

Sam czysty wosk pszczeli jest dla larw niemal niestrawny. Ich celem są zanieczyszczenia organiczne zawarte w komórkach plastra:

• Pozostałości oprzędów (kokonów) po wychowie czerwiu.

• Drobinki pyłku pszczelego (pierzgi).

• Resztki odchodów larwalnych i innych protein.

To właśnie dlatego barciak najchętniej atakuje stare, ciemne plastry, w których wychowano wiele pokoleń pszczół. Nowa, jasna węza jest dla niego znacznie mniej atrakcyjna, choć nie jest całkowicie bezpieczna. Literatura naukowa (m.in. prace prof. Chorbińskiego) wskazuje, że larwa barciaka w trakcie swojego rozwoju potrafi wydrążyć w plastrze długie chodniki, niszcząc strukturę komórek i uniemożliwiając pszczołom ich ponowne zasiedlenie wiosną bez pracochłonnej naprawy. Dziury w plastrach skutecznie zniechęcają pszczoły do zagospodarowyw,ania tego plastra.

Cykl rozwojowy a temperatura

Barciak jest owadem ciepłolubnym. Jego rozwój gwałtownie przyspiesza w temperaturze powyżej 20°C. W optymalnych warunkach (ok. 30°C) cały cykl od jaja do motyla może trwać zaledwie 6-7 tygodni. Kluczem do sukcesu w magazynie jest więc albo obniżenie temperatury, albo zastosowanie barier chemicznych i biologicznych.

Fizyczne i mechaniczne metody walki z motylicą

Zanim sięgniemy po środki chemiczne, warto zadbać o podstawy higieny magazynowej.

Segregacja i selekcja suszu

Pierwszym krokiem po miodobraniu powinna być surowa selekcja ramek.

1. Plastry czarne i mocno spracowane: Powinny trafić bezpośrednio do topiarki do wosku. Przechowywanie ich to proszenie się o inwazję barciaka.

2. Plastry jasne i półjasne: Należy je dokładnie oczyścić z resztek miodu i osuszyć (najlepiej poddając je pszczołom do "osuszania" nad powałką).

Przeciąg i światło

Barciak nienawidzi przeciągów oraz światła słonecznego. Przechowywanie ramek w tzw. „kominach” (korpusy ustawione jeden na drugim na siatce) z zapewnieniem swobodnego przepływu powietrza od dołu do góry, znacząco utrudnia motylom składanie jaj. Jednak w dużych magazynach metoda ta jest często niewystarczająca. Często wykorzystywaną metodą jest ukadanie lużno ramek na stojakach lub wieszakach i umieszczenie ich np. pod wiatą. Zapewnia to zarówno przewiew jak i niższą temperaturę z jaką mamy do czynienia w pomieszczeniach.

Kwasy organiczne i rola profesjonalnych dozowników

Jedną z najskuteczniejszych i dopuszczalnych w pszczelarstwie ekologicznym metod jest wykorzystanie oparów kwasów organicznych. Te dostępne są w naszym sklepie w Suchlicy w różnych opakowaniach od 0,5 do 5 litrów.

Kwas octowy lodowaty (80%)

Opary kwasu octowego są zabójcze nie tylko dla larw i motyli, ale co najważniejsze – również dla jaj barciaka. Dodatkową zaletą jest działanie dezynfekujące (niszczy zarodniki nosemozy).

• Aplikacja: Kwas octowy jest cięższy od powietrza, dlatego parownik musi znajdować się na samej górze "komina" z korpusami.

• Zastosowanie dozowników: Aby parowanie było skuteczne i długotrwałe, nie wystarczy nasączyć gąbki. W naszej ofercie znajdą Państwo profesjonalne dozowniki do kwasów, które pozwalają na precyzyjne kontrolowanie powierzchni parowania. Dzięki temu unikamy gwałtownego ulatniania się oparów i zapewniamy stałe stężenie gazu wewnątrz magazynu przez wiele tygodni.

Kwas mrówkowy

Może być stosowany zamiennie, jednak jest bardziej agresywny dla elementów metalowych ramek (drutowanie, zszywki). Przy jego stosowaniu również kluczowe jest użycie stabilnych dozowników, które zapobiegają wyciekom i zapewniają bezpieczeństwo pszczelarza.

Bardzo ważne przy stosowaniu jakichkolwiek kwasów w pasiece jest stosowanie zasad BHP. Odpowiednie rękawice do pracy z kwasami oraz zabezpieczenie dróg oddechowych specjalną maską wyposażoną w odpowiednie filtry. Filtry w masce muszą spełniać odpowiednie wymogi. Muszą być przeznaczone do pracy z kwasami organicznymi. Nie nadają się do tego celu filtry przeciwpyłowe np. stosowane w lakierniach samochodowych.

Rewolucja biologiczna – Preparat WAX-VET

Największym przełomem w ochronie suszu ostatnich lat jest wprowadzenie metod biologicznych opartych na bakterii Bacillus thuringiensis. W naszej ofercie produktem tym jest WAX-VET. Nasza współpraca z firmą VET-ANIMAL to nie tylko Autoryzowana sprzedaż produktów dla pszczealrzy. Wspólnie prowadzimy i organizujemy szereg szkoleń i pokazów praktycznych dla pszczelarzy, szczególnie tych mieszkających w zachodniej części naszego kraju.

Jak działa WAX-VET?

Preparat zawiera przetrwalniki bakterii, które produkują specyficzne białko (delta-endotoksynę).

1. Pszczelarz opryskuje ramki roztworem preparatu przed wstawieniem ich do magazynu.

2. Gdy larwa barciaka zaczyna żerować na plastrze, zjada bakterię.

3. W silnie zasadowym przewodzie pokarmowym larwy toksyna zostaje aktywowana, co prowadzi do paraliżu układu trawiennego i śmierci szkodnika w ciągu kilku godzin.

Dlaczego WAX-VET jest bezpieczny?

• Dla pszczół: Bacillus thuringiensis działa selektywnie tylko na larwy motyli (Lepidoptera). Nie szkodzi pszczołom, czerwowi ani matce.

• Dla ludzi: Jest całkowicie bezpieczny dla zdrowia pszczelarza i konsumentów miodu.

• Długotrwałość: Jednorazowy oprysk zapewnia ochronę na cały okres zimowania. Bakterie pozostają na plastrach w stanie uśpienia, czekając na ewentualnego szkodnika.

Jest to metoda znacznie mniej uciążliwa niż cykliczne odymianie siarką czy stosowanie kwasów, które wymagają szczelnych pomieszczeń i częstej kontroli.

Sublimacja i inne metody gazowe

W dużych gospodarstwach pasiecznych wciąż popularna jest sublimacja siarki, jednak wiąże się ona z kilkoma problemami:

• Siarka niszczy tylko postacie ruchome (nie zabija jaj).

• Powstający dwutlenek siarki w kontakcie z wilgocią tworzy kwas siarkawy, który koroduje sprzęt.

• Wymaga powtarzania zabiegu co 2-3 tygodnie.

Jest dostępna w kilku handlowych postaciach: siarka mielona, siarka granulowana, siarka w paskach oraz świece siarkowe

Jako pszczelarz, rekomenduję przejście na model mieszany: selekcja mechaniczna + oprysk WAX-VET + ewentualna kontrola kwasem octowym w profesjonalnych dozownikach.

Harmonogram prac w magazynie ramek (Checklista)

1. Wrzesień/Październik: Selekcja ramek. Czarne plastry do przetopienia, jasne do magazynu.

2. Przed magazynowaniem: Wykonanie oprysku preparatem WAX-VET. Należy pamiętać o dokładnym pokryciu obu stron plastra.

3. Listopad - Luty: Jeśli nie stosujemy metod biologicznych, monitorujemy temperaturę. Poniżej 10°C barciak przestaje żerować, a poniżej -12°C ginie w każdej fazie rozwoju (łącznie z jajami).

4. Marzec: Krytyczny moment. Wraz ze wzrostem temperatury w magazynach, w których nie zastosowano ochrony biologicznej, może dojść do gwałtownego wylęgu larw z jaj, które przetrwały zimę.

Podsumowanie – pszczelarzuchroń swój kapitał

Susz to nie tylko wosk, to przede wszystkim oszczędność energii Twoich pszczół wiosną. Odbudowa jednej ramki to dla rodziny wysiłek energetyczny odpowiadający produkcji ok. 1-2 kg miodu. Chroniąc ramki przed barciakiem przy użyciu dozowników do kwasu oraz preparatów takich jak WAX-VET, realnie zwiększasz miodność swojej pasieki w nadchodzącym sezonie. Gotowe ramki np. na pożytek akacji, to gwarantowany dobry zbiór. W naszych warunkach akacja potrafi "lać" 3 do 5 dni. W tym czasie dzienne przybytki to nawet 8 do 12 kg na dobę (tak, to dane z naszej wagi pasiecznej). Brak ramek w takim okresie to dramat pszczelarza.

Autor: mgr inż. Krzysztof Łukasiewicz
Centrum Pszczelarskie Łukasiewicz®

Bibliografia:

1. Chorbiński P., Choroby i szkodniki pszczół, Wydawnictwo Bee & Honey.

2. Ostrowska W., Gospodarka pasieczna, PWRiL.

3. Liebig G., Pszczelarstwo krok po kroku, Multico.

4. Publikacje naukowe dotyczące zastosowania Bacillus thuringiensis w ochronie produktów pszczelich.